SISTEM VIŠIH ZVANJA NASTAVNIKA I LICENCIRANJE I RELICENCIRANJE NASTAVNIKA I RUKOVODILACA OBRAZOVNO-VASPITNIH USTANOVA

Sistem viših zvanja nastavnika

U okviru formiranja Sistema  profesionalnog razvoja nastavnika u periodu od 2005. do 2009. godine formiran je i sistem viših zvanja čiji cilj je bio da doprinese motivisanju nastavnika da se kontinuirano profesionalno razvijaju i stalno unapređuju sopstvena znanja i vještine, pa samim tim proces podučavanja i učenja svojih učenika.

U tom smislu postavljeni su standardi za nastavnička zvanja koji opisuju nephodna znanja, vještine i stavove koje nastavnik i nastavnik nosilac određenog zvanja treba da postigne da bi na efektivan način obavljao svoje poslove i zadatke u vaspitno-obrazovnom procesu. Obuka za viša zvanja definisana kroz osam modula, shodno nivou zvanja, ima za cilj pružanje podrške nastavnicima nosiocima viših zvanja, za uspješnu realizaciju aktivnosti  koje će, nakon dobijanja  zvanja, obavaljati u školi. Takođe, kako bi im pružili priliku za dalji lični profesionalni razoj i širenje ideje značaja ovog razvoja kako u školi, tako i šire (na lokalnom, regionalnom i državnom nivou) .

Shodno tome, kao i ostalnim segmentima sistema profesionalnog razvoja nastavnika u Crnoj Gori,  izvršene su izmjene i dopune Pravilnika o vrstama zvanja, uslovima, načinu i postupku predlaganja i dodjeljivanja zvanja nastavnicima iz 2004. godine (Pravilnik o vrstama zvanja, uslovima, načinu i postupku predlaganja i dodjeljivanja zvanja, Sl.list CG, br. 43, 2009)

U okviru finaliziranja sistema licenciranje i relicenciranje nastavnika i rukovodilaca obrazovno-vaspitnih ustanova kao dijela sistema profesionalnog razvoja nastavnika, biće izvršena određena prilagođavanja kako sistema viših zvanja, tako i standarda kvalitetne nastavne prakse, te drugih segmenata neophodnih za funkcionalnu primjenu sistema licenciranja i relicenciranja.

Licenciranje i relicenciranje nastavnika i rukovodilaca obrazovno-vaspitnih ustanova

Na inicijativu Ministrastva prosvjete i sporta, radna grupa čiji su članovi predstavnici MPS-a, Zavoda za školstvo i Filozofskog fakulteta: prof. dr Saša Milić, dr Dušanka Popović, Nataša Gazivoda, Nataša Živković, Zora Bogićević i Nahida Jahić, osmisla je prijedog modela licenciranja i relicenciranja nastavnika u Crnoj Gori. Model se zasniva na analizi postojeće prakse u našoj zemlji i analizi ovog sistema u razvijenim evropskim zemljama. Licenciranje i relicenciranje nastavnika treba da postane dio njihovog profesionalnog razvoja i garant da znanja i vještine stečene tokom različitih aktivnosti profesionalnog razvoja u školi i van nje primjenjuju u praksi. Na taj način unapređuju sopstveni proces podučavanja i kvalitet znanja učenika sa kojima rade. Uvođenje tog segmenta profesionalnog razvoja nastavnika predloženo je i u okviru projekta CANU: Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti (Popović, D.:  Profesionalni razvoj i promijenjene uloge nastavnika, u: Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti, obrazovanje, CANU, 73/10, Podgorica, 2010, str. 239–256).

Prijedlog modela licenciranja i relicenciranja nastavnika i rukovodilaca obrazovno-vaspitnih ustanova u Crnoj Gori

Predloženim modelom predviđeno je da se licence izdaju nastavnicima, direktorima i pomoćnicima direktora obrazovno-vaspitnih ustanova.  Licence za nastavnike dijele se na: licence za vaspitače, licence za nastavnike razredne nastave, licence za nastavnike predmetne nastave, licence za stručne saradnike (psihologe, pedagoge, defektologe, defektologe-logopede, bibliotekare, socijalne radnike, itd.) i licence za saradnike u nastavi (laborante, demonstratore, knjižničare, itd.).

Predloženo je dodjeljivanje dvije vrste licenci za nastavnike: inicijalne licence i standardne licence. Inicijalne licence izdavale bi se nastavnicima, stručnim saradnicima i saradnicima u nastavi koji su položili stručni ispit, a koja važi četiri godine tokom kojih su nastavnici, stručni saradnici i saradnici u nastavi dužni da ispune uslove potrebne za sticanje standardne licence. Standardne licence, izdaju se nastavnicima, stručnim saradnicima i saradnicima u nastavi koji su nakon sticanja inicijalne licence ispunili sve zahtjeve potrebne za sticanje standardne licence. Standardna licenca traje pet godina. Nakon isteka važenja standardne licence nastavnici se prijavljuju za relicenciranje (obnavljanje licence). Tokom postupka relicenciranja dužni su da pruže dokaze da su ispunili uslove neophodne za obnavljanje standardne licence, utvrđene propisima o relicenciranju.

Licence za direktore i pomoćnike direktora obrazovno-vaspitnih ustanova izdaju se licima koja imaju standardnu licencu za nastavnike, odnosno stručne saradnike i koji su ispunili ostale uslove, propisane za izbor na mjesto direktora, tj. pomoćnika direktora. Licenca za direktore i pomoćnike direktora važi pet godina, a izdaje se u skladu s propisima o licenciranju direktora i pomoćnika direktora obrazovno-vaspitnih ustanova. 

Uslovi za relicenciranje. – Standardna licenca za nastavnike, stručne saradnike i saradnike u nastavi obnavlja se svakih pet godina, kroz postupak relicenciranja. Nastavnici, stručni saradnici i saradnici u nastavi, kojima je do ispunjavanja uslova za prestanak radnog odnosa po sili zakona ostalo najviše pet godina nijesu dužni da obnavljaju licencu. Za obnavljanje licence potrebno je da nastavnik ispuni uslove propisane postupkom relicenciranja, kao što su: pozitivna ocjena rada nastavnika (interna i eksterna), završeni programi stručnog usavršavanja nastavnika akreditovanih od strane relevantnog tijela/organa, dokaz da njihovo zdravstveno stanje ispunjava uslove predviđene za rad sa djecom i drugi uslovi utvrđeni posebnim aktom. Relicenciranje direktora i pomoćnika direktora vršiće se prema posebnim kriterijumima za evaluaciju njihovog rada i stručnog usavršavanja.

Evaluacija rada nastavnika, stručnih saradnika i saradnika u nastavi vrši se interno, u školi, i eksterno, od strane Zavoda za školstvo i, u dijelu koji se odnosi na nastavu stručnih predmeta, Centra za stručno obrazovanje. Evaluacija se vrši na osnovu standarda nastavne prakse i po procedurama koje treba da utvrdi nadležno tijelo. Evaluacija rada direktora i pomoćnika direktora obrazovno-vaspitnih ustanova vrši se eksterno, na osnovu posebno utvrđenih standarda i procedura. 

Programi stručnog usavršavanja nastavnika. – Po dobijanju inicijalne licence, tokom četiri godine njenog trajanja, nastavnici pohađaju obavezne programe obuke koji imaju za cilj da upotpune njihova znanja i vještine, potrebne za rad u školi. Nakon sticanja standardne licence, nastavnici imaju mogućnost da biraju programe stručnog usavršavanja u skladu s ličnim potrebama i prioritetima škole u kojoj rade i/ili programe obuke u skladu sa procjenom potreba na državnom nivou (MPS/Zavod za školstvo/Centar za stručno obrazovanje). Ovi programi omogućavaju napredovanje u karijeri i sticanje viših zvanja i, u skladu s tim, povećanje plate.

Broj obaveznih sati. – U početnoj fazi primjene modela relicenciranja prosvjetnih radnika preporučljivo je početi s manjim brojem obaveznih sati koje nastavnici, stručni saradnici i saradnici u nastavi godišnje treba da posvete profesionalnom razvoju na seminarima, radionicama, kursevima itd. Ovaj broj sati u početku može varirati od 21 sat (tri dana po sedam sati) do 28 sati (četiri dana po sedam sati) godišnje. Godišnji broj sati namijenjen stručnom usavršavanju nastavnika treba povećavati postepeno, kako bi se izjednačio s brojem sati koji se za ove aktivnosti propisuje u najrazvijenijim evropskim zemljama.

Predlaže se osnivanje stručnog tijela radi izdavanja licenci, odobravanja (akreditacije) programa profesionalnog usavršavanja, donošenja standarda nastavne prakse i odlučivanja o stručnim pitanjima u oblasti licenciranja i profesionalnog razvoja nastavnika, stručnih saradnika i saradnika u nastavi, kao i direktora i pomoćnika direktora u obrazovno-vaspitnim ustanovama. U sastavu ovog tijela trebalo bi da budu predstavnici MPS-a, univerziteta, Zavoda za školstvo, Centra za stručno obrazovanje, sindikata, direktora škola i nastavnika, a svoje aktivnosti realizovalo bi u saradnji sa MPiS, Zavodom za školstvo i Centrom za stručno obrazovanje.

Ministarstvo prosvjete i sporta treba da razvije bazu podataka o licenciranju i relicenciranju nastavnika i rukovodilaca obrazovno-vaspitnih ustanova u Crnoj Gori, koja treba da objedini informacije o vrsti licence koju svaki nastavnik/rukovodilac ima, programima usavršavanja koje su završili, rezultatima procjene rada, kvalifikacijama o stečenim vještinama i kompetencijama, itd. Na taj način obezbjeđuje se transparentno i korektno vrednovanje u procesu napredovanja nastavnika i rukovodilaca obrazovno-vaspitnih ustanova.

Za uspješan razvoj modela licenciranja i relicenciranja nastavnika i rukovodilaca obrazovno-vaspitnih ustanova u Crnoj Gori neophodno je sljedeće: izmjena pravne regulative, analiza postojeće prakse, priprema standarda i indikatora kvalitetne nastavne prakse i rada uprava obrazovno-vaspitnih ustanova, predstavljanje modela nastavnicima i rukovodiocima obrazovno-vaspitnih ustanova, diferencijacija plata nastavnika, obezbjeđivanje sredstva za rad institucija i tijela koja se bave obukom nastavnika i rukovodilaca obrazovno-vaspitnih ustanova.